8 marca 1944 roku Hitler podpisał rozkaz nr 11 zatytułowany „Fester Platze” (obszary umocnione tłum. J.P.), w którym sformułował najważniejsze zadania nowej strategii Festungen, czyli „twierdz”. Główne tezy tego rozkazu brzmiały: „Obszary umocnione będą odgrywać rolę fortec z dawnych okresów historycznych. Dzięki nim wróg nie zajmie obszarów o decydującym znaczeniu operacyjnym. Zostaną otoczone, związując w ten sposób jak największe siły przeciwnika i stwarzając warunki umożliwiające skuteczny kontratak. Lokalne twierdze, które znajdą się głęboko w strefie walk, będą zażarcie bronione w razie ataku nieprzyjaciela.” Do rangi twierdz zaliczono szereg miast, m.in. Wrocław, Gdańsk, Frankfurt nad Odrą, Kołobrzeg, Królewiec, Kostrzyn, Głogów, Grudziądz, Opole, Poznań i Toruń. Twierdza Kostrzyn otrzymała miano klucza do bram Berlina.

Życie oblężonego miasta

W dniu 2 lutego 1945 roku obowiązki komendanta twierdzy Kostrzyn przejął 41-letni generał Waffen-SS i Policji Heinrich Friedrich Reinefarth (Heinz Reinefarth), który ze zdwojoną energią przystąpił do organizowania obrony miasta. Strategia forteczna w wykonaniu tego hitlerowca - „Kata” Warszawy - zakładała bezwzględne i ślepe wykonanie rozkazu Hitlera. Od pierwszych dni dowodzenia stosował wobec wszystkich podwładnych, mieszkańców miasta, uchodźców i pracowników przymusowych - wojenne prawo frontowe. 3 lutego nakazał podjęcie pracy we wszystkich zakładach na terenie miasta, zwłaszcza związanych z produkcją dla frontu i zaopatrujących obrońców w energię, gaz, wodę i żywność. „Entrumpelungs-kommando” (specjalne oddziały saperów burzące budynki) przystąpiły do systematycznego oczyszczania przedpola miasta - twierdzy, tworząc tzw. „Toten Raume” (martwe przestrzenie). Bez żadnych skrupułów wyburzano pojedyncze oraz całe kwartały budynków mieszkalnych, tłumacząc mieszkańcom konieczność poświęcenia dla „Hitlera i Ojczyzny”. Tak postąpiono z całym kwartałem budynków przy Nowym Targu obok wieży ciśnień oraz budynkami przy ulicy Wałowej na Starym Mieście. 8 lutego, ze względu na przyfrontowe położenie szpitala, został on w pierwszej kolejności ewakuowany do budynków Miejskiej Szkoły Średniej i Gimnazjum na Starym Mieście (w piwnicach Gimnazjum znajdowało się również jedno ze stanowisk dowodzenia). Dla potrzeb frontowych szpitale urządzone zostały również w prowizorycznych warunkach w pozostałych budynkach kostrzyńskich szkół Nowego i Starego Miasta. Dopiero 19 lutego, po naradzie z Gauleiterem Emilem Sturtzem (partyjnym naczelnikikiem okręgu - Gau Mark Brandenburg od roku 1939) i Kreisleiterem Hermannem Körnerem (szefem NSDAP w okręgu chojeńskim) - pełniącym jednocześnie obowiązki burmistrza Kostrzyna, Reinefarth wydał wspaniałomyślnie zgodę na ewakuację z miasta kobiet z dziećmi i starców. Wszystkim ewakuowanym polecił wydać 15 tysięcy dropsów jako rekompensatę za ich dotychczasowe cierpienia. Dla potrzeb frontu zatrzymano wszystkich mężczyzn oraz kobiety i dziewczęta w wieku 14-21 lat. Te ostatnie otrzymywały karty i nakazy pracy, kierowane były do kuchni i pralni frontowych oraz tzw. izb nocnych. Wszystkie nadwyżki żywności i medykamentów zostały zarekwirowane przez wojsko. Obowiązywała zasada - wszystko dla frontu i obrońców twierdzy. Ponieważ Kostrzyn stał się obszarem frontowym, sprawy kryminalne prowadził w trybie przyspieszonym sąd wojskowy. „Uchylanie się od obowiązków”, przypadki poszukiwania w opuszczonych domach żywności i medykamentów traktowane były jako przestępstwo zagrożone karą śmierci. W kostrzyńskiej gazecie frontowej „Feste Küstrin” która ukazywała się od 12 lutego do 8 marca (łącznie ukazało się 21 numerów) podawano liczne przykłady rozstrzelanych i powieszonych kostrzynian, żołnierzy, pracowników przymusowych, jeńców, w tym młodych chłopców i dziewcząt. Mimo pozornego spokoju życie w oblężonym mieście stało się gehenną. Na przyczółkach wokół twierdzy toczyły się zacięte walki, których odgłosy słychać było w Kostrzynie. Rosjanie nie zrezygnowali również z ataków na wysunięte punkty oporu twierdzy, szczególnie na drogi prowadzące do niej, przepompownię od strony Słońska i Pszczeli Dwór od strony Górzycy. W pierwszej dekadzie lutego rozpoczął się artyleryjski ostrzał miasta i twierdzy przez artylerię rosyjską, która regularnie, trzy razy dziennie w godzinach 8:00-10:00, 12:00-14:00 i 17:00 prowadziła ogień na wybrane cele. Nad twierdzą i miastem toczone były walki powietrzne, w których wziął udział as niemieckiego myślistwa Hans Rudel oraz trzykrotny Bohater Związku radzieckiego major Iwan Kożedub. Pierwsze dwadzieścia dni oblężenia przyniosły wiele zniszczeń i strat, elektrownia i gazownia zostały poważnie uszkodzone, mieszkańcy i obrońcy mieli również kłopoty związane z dostawami wody - przestała działać kanalizacja. Po uruchomieniu stacji transformatorowej w fabryce mączki kartoflanej prąd dostarczano jedynie prowizorycznym kablem dla potrzeb szpitali i lazaretów frontowych. Komunikacja miejska przestała funkcjonować już po pierwszym ataku Rosjan w dniu 31 stycznia, kiedy to czołgi i działa pancerne ostrzelały i zniszczyły zajezdnię tramwajową na Nowym Mieście. W tym czasie zniszczeniu uległo około stu budynków mieszkalnych. Według danych podanych przez „Feste Küstrin” zginęło około tuzina Kostrzynian. Oczywiście ówczesna propaganda i cenzura nie dopuszczała podawanie pełnych i prawdziwych informacji o aktualnej sytuacji w oblężonym mieście. Przy każdej okazji podkreślano natomiast wysokie morale obrońców oraz każdy sukces na froncie. We wtorek 20 lutego podsumowano wyniki pierwszego okresu walk o twierdzę Kostrzyn. Według sprawozdania komendanta Reinefartha obrońcy zadali Rosjanom duże straty: wzięli do niewoli 54 jeńców, zniszczyli 23 czołgi i działa szturmowe, zestrzelili 3 samoloty oraz zatrzymali silne dywizje na przedpolach miasta. Najwaleczniejsi obrońcy i volkssturmiści otrzymali 28 krzyży żelaznych I klasy, 94 żołnierzy odznaczono krzyżami II klasy, wielu z nich otrzymało odznaki niszczycieli czołgów. Garnizon twierdzy od 22 lutego wzmocniony został pododdziałami 25 Dywizji Grenadierów Pancernych, które utworzyły nowe ugrupowanie bojowe. Dowódcą obrony Nowego Miasta został 56-letni pułkownik żandarmerii polowej Franz Walter. Za obronę Wyspy Odrzańskiej odpowiadał Major Otto Wegner, na Chyży dowodził pułkownik Wetzel, a na Krowim Przedmieściu (dzielnica Długiego Przedmieścia) obroną kierował pułkownik Schulz. Według danych z rozpoznania radzieckiego w miesiącu lutym obrona miasta została bardzo poważnie wzmocniona, zarówno pod względem stanu osobowego, jak i rozbudowy fortyfikacyjnej zwłaszcza obszarów zabudowanych. Główne siły niemieckie zgrupowane były na Nowym Mieście z zadaniem obrony przepraw przez Wartę o Odrę w kierunku zachodnim i utrzymania węzła kolejowego. Nowe Miasto stanowiło samodzielny silny, niemiecki przyczółek, z którym poważne plany wiązali niemieccy sztabowcy włącznie z Hitlerem. Pod koniec lutego dla obrony Nowego Miasta wykonano i stworzono dwie pozycje obronne o głębokości do 3 km. Pierwsza pozycja miała trzy transzeje znajdujące się na głębokości 1,5 km i objęła podejścia do miasta od północy i północnego-wschodu. Druga pozycja składająca się z transzei biegła wzdłuż obrzeży samego miasta, łącząc się z systemem punktów oporu znajdujących się w przygotowanych do obrony budynków. Kostrzyńskim Volkssturmem obsadzono stanowiska w starej twierdzy. Pod koniec lutego 1945 roku łączna liczba załogi „Festung Küstrin”, na podstawie doniesień radzieckiego wywiadu i szpiegów, wynosiła około 16 800 osób, w tym pokaźną liczbę artylerii przeciwlotniczej. Z tej liczby „aktywnych bagnetów” oceniano na około 10 tysięcy osób, w tym 900 żołnierzy Volkssturmu.

Liczby ta pokrywają się z istniejącymi w tym czasie danymi niemieckimi. Dowódca XI Korpusu Pancernego Armijnego SS Oberstgruppenführer Matthias Kleisterkampf, który był odpowiedzialny za „Festung Küstrin”, w swoim raporcie na temat wyników walki szacuje stan osobowy obrońców tak: „Liczba garnizonu podanych w dzienniku bojowym z dnia 3 marca, bez uwzględniania  ludności cywilnej, 16 800 żołnierzy, zdolnych do walki ze względu na wartość bojową 10000 w zaokrągleniu”. Generał M.Kleynsterkamp w dokumencie tym używa terminu „głów”. Trzy piąte załogi znajduje się na pozycjach bojowych w „Neustadt” - Nowe Miasto. Według danych radzieckich, obrońcy Nowego Miasta posiadali w swoim składzie około 7 tysięcy żołnierzy i oficerów, 280 karabinów maszynowych, 50 moździerzy, 90 armat kalibru 77 mm i powyżej oraz 10 moździerzy sześciolufowych i 25 dział szturmowych. Generał Kleynsterkamp ocenił też siły garnizonu znajdujące się na Nowym Mieście na około  6000 żołnierzy. Oba raporty, niemiecki i radziecki zgodnie podkreślają, że mieszkańcy miasta w okresie od 19 do 26 lutego byli ewakuowani z wyjątkiem ludzi, którzy byli zdolni do noszenia broni i zostali wcieleni do Volkssturmu. Wojska obu stron przygotowały się starannie do ostatecznej, śmiertelnej walki, której stawką był Kostrzyn - określany przez Niemców „Letzter Riegel vor Berlin” - Ostatnia bariera przed Berlinem.

Bitwa o twierdzę Kostrzyn – luty 1945 – fakty i mity.

Wybrane z „Kalendarium Miasta i Twierdzy Kostrzyn nad Odrą“.

30.01.1945 - Z więzienia Wehrmachtu na zamku w Kostrzynie zostali ewakuowani przetrzymywani oficerowie i generałowie niemieccy, którzy uczestniczyli w spisku na Hitlera - 20 lipca 1944 roku w Wilczym Szańcu (znanym jako operacja Walkiria). Wśród ewakuowanych byli generałowie: Ferdinand von Schall, Hans Speidel, Theodor Groppe i van Roell oraz Ernst Aleksander Paulus, syn znanego feldmarszałka, dowódcy 6. Armii, który skapitulował pod Stalingradem w 1943 roku.

30.01.1945 - Rozpoczęto ewakuację jeńców ze Stalagu III C Alt Drewitz,

30.01.1945 – We wtorek, oddziały rozpoznawcze 1 Frontu Białoruskiego 5 Armii Uderzeniowej – 347 pułk pancerny gwardii pułkownika W. Mironowa rozpoczęły bitwę o twierdzą Kostrzyn. Około 10 rano został wyzwolony Stalag III C. Podczas walk od kul Rosjan zginęło kilkudziesięciu żołnierzy amerykańskich – jeńców wojennych. Przejściowo zajęte zostały Warniki.

30.01.1945 – Stare Drzewice zajęte zostały przez oddziały 5 Armii Uderzeniowej generała Mikołaja Bierzarina dowodzone przez majora Mikołaja Michajłowicza Striełkowa. A oto, jak przedstawiał się przebieg walk o Kostrzyn w tym dniu z udziałem jego bohatera – Mikołaja M. Striełkowa: „...Batalion zawładnął przedmieściem Kostrzyna. Zwycięstwo to zostało jednak drogo okupione. Duże były straty tak w ludziach, jak i w sprzęcie bojowym. Poległ również ulubieniec batalionu, równie koleżeński i dowcipny kompan, co nieustraszony żołnierz, porucznik Mienszczenko. Żołnierze głęboko odczuli tę stratę. Cały batalion poprzysiągł pomścić swoich towarzyszy. W niedługim czasie Striełkow otrzymał nowe, odpowiedzialne zadanie: nacierać na miasto – twierdzę Kostrzyn. W odległości 3 – 4 km od Kostrzyna znajdował się punkt – cel bezpośredniego natarcia miejscowość Stare Drzewice. Mikołaj Michajłowicz postanowił natychmiast przystąpić do ataku, nie pozwolić wrogowi na opamiętanie, po zadanych mu klęskach. Decyzja nie przyszła mu lekko, widział, że żołnierze są zmęczeni, od tygodnia nie zaznali odpoczynku, ale pomimo to, okazało się, że nie tylko nie myśleli wtedy o wytchnieniu, nie osądzali podjętej decyzji, lecz przyjęli ją z radością. Przede wszystkim chcieli iść naprzód, na wroga, zapłacić mu za śmierć niedawno poległych kolegów. Krótki ten – na minuty liczony odpoczynek i czołgi poszły na czele, potem żołnierze, atak bezpardonowy. Siły przeciwnika topniały w oczach, co najważniejsze, wróg utracił inicjatywę w walce, nie miał już wiary w zwycięstwo. Jedno i drugie było udziałem żołnierzy radzieckich. Walka trwała krótko. Niemcy się rozproszyli, opuścili swoje pozycje obronne, uciekli. W Starych Drzewicach zlokalizowany był obóz koncentracyjny. Więziono tam jeńców wojennych: Amerykanów, Anglików, Rosjan. Część hitlerowskiej załogi obozu została zlikwidowana, część zbiegła. Czołgi batalionu rozwaliły mury i ogrodzenia obozu z drutów kolczastych pod napięciem elektrycznym. Ponad 3 tysiące więźniów oswobodzono. Język większości uratowanych nie był zrozumiały dla żołnierzy – wyzwolicieli z batalionu Striełkowa, ale to nie miało znaczenia, bo wyraz twarzy wyrażał uczucia jednoznaczne, kierowane do żołnierzy radzieckich. Striełkow mówił, że nigdy nie był tak szczęśliwy, jak w czasie dopiero co stoczonej walki, i tuż po niej. Przecież przed natarciem żołnierze byli bardzo zmęczeni, a do ataku poszli i to jak poszli...„. Kapitan Mikołaj M. Striełkow urodził się w 1916 roku miejscowości Ust – Ługa – obecnie port morski Rosji położony w południowo-zachodniej części Zatoki Fińskiej (obwód Leningradzki), 110 km od Petersburga. W Armii Radzieckiej od października 1938 roku. Brał udział w kampanii fińskiej. Od 1941 roku walczy na Froncie Zachodnim, na rzeką Ługą koło Leningradu, gdzie został dwukrotnie ranny. Za wykazane męstwo został odznaczony Orderem Czerwonej Gwiazdy oraz Orderem Czerwonego Sztandaru. W 1943 roku walczy pod Leningradem, a następnie w walkach o Mińsk. Ponownie za wykazane męstwo i odwagę na polu walki otrzymuje Order Czerwonego Sztandaru i medal „Za obronę Leningradu”. W 1944 roku dowodzi batalionem strzelców zmotoryzowanych pod Warszawą. W styczniu 1945 roku bierze udział w walkach pod Magnuszewem i Sochaczewem. 29 stycznia dowodzony przez niego batalion znalazł się około 15 km na północ od Kostrzyna i został włączony do walk o miasto. Po zdobyciu Kostrzyna walczył na przedpolach Berlina, a następnie w zdobyciu Reichstagu. Za walki o Kostrzyn i Berlin otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Po wojnie, jako oficer rezerwy pracował w gospodarce narodowej ZSRR. Opis walk i życiorys M. M. Striełkowa opracowany na podstawie artykułu „Trasa życiowa od Leningradu do Reichstagu” ( w:) „Celuloza nr 17 ( 31 ), s. 3.

01.02.1945 -Wojska radzieckie wykonały pierwszy nieudany szturm Kostrzyna.

02.02.1945 – Jednostki radzieckiej 5 Armii Uderzeniowej i 8 Armii Gwardii okrążyły Kostrzyn, łącząc przyczółki na lewym brzegu Odry. Było to pierwsze okrążenie Kostrzyna. Spadły pierwsze pociski na Stare Miasto. Komendantem twierdzy Kostrzyn został mianowany generał Waffen-SS – Heinz (Heinrich Friedrich) Reinefarth.

03.02.1945 – Nad Kostrzynem toczone były pierwsze w dziejach miasta walki powietrzne z udziałem niemieckich JU-87 i Me-109 i radzieckich Ła – 5, Jak, MIG i Ił. Z rozkazu komendanta podjęto pracę w zakładach pracy.

04.02.1945 – Do miasta przebiły się resztki oddziałów rozbitej dywizji niemieckiej „Woldenberg”. Po raz pierwszy od ataku na Kostrzyn Heinz (Heinrich Friedrich) Reinefarth wydał rozkaz rozstrzelania 14 robotników przymusowych oskarżonych o szaber i sabotaż.

05.02.1945 – Komunikat wojenny Naczelnego Dowództwa Armii Radzieckiej (Soobszczenija Sowietskogo Informbiuro, Moskwa 1945) obwieścił zajęcie m. in. Szumiłowa (Alt Schaumburg) .

05.02.1945 - Radzieckie wojska ostatecznie zamknęły pierścień oblężenia wokół twierdzy.

06.02.1945 – Silne oddziały 21 Dywizji Pancernej przybyłej z Arden na pomoc dla twierdzy kostrzyńskiej rozpoczęły walki o tzw. korytarz do twierdzy.

07.02.1945 – Twierdza i wybrane punkty oporu zostały ostrzelane pociskami radzieckiej artylerii rakietowej. Stanowiska ogniowe znajdowały się na wzgórzu Grudzia tuż obok folwarku o tej samej nazwie.

08.02.1945 - Nastąpiła ewakuacja położonego w strefie przyfrontowej szpitala do szkół na Starym Mieście. Rozpoczęto ścisłą reglamentację żywności dla ludności cywilnej.

09.02.1945 – Kolejny silny ostrzał miasta przez artylerię radziecką.

09.02.1945 – Wojska niemieckie 9 Armii generała Theodora Busse przerwały pierścień blokady Kostrzyna, tworząc czterokilometrowy korytarz do twierdzy.

09.02.1945 – Na zachód od Szumiłowa trwały walki pomiędzy broniącymi twierdzy batalionem piechoty uzbrojonym w panzerfausty i nacierającymi pododdziałami radzieckimi.

11.02.1945 – Prowadzono dalsze prace fortyfikacyjne przy umacnianiu twierdzy, rozpoczęto wysadzanie budynków na Starym Mieście.

12.02.1945 – Ukazał się pierwszy numer gazety frontowej ”Feste Küstrin”.

13.02.1945 – Radziecka artyleria rozpoczęła regularny ostrzał miasta i twierdzy. Zniszczona została m. in. Fabryka Urządzeń Przeciwpożarowych Gustawa Ewalda. Ewakuowano pozostałych niemieckich jeńców wojennych z zamku. Zostali oni przetransportowani do Wittenbergi.

13.02.1945 - Datowane jest sprawozdanie firmy Blaupunkt GmbH, Berlin-Wilmersdorf (należącej do Grupy Bosch) dotyczące siedmiu zakładów produkcji tajnych podziemnych instalacji łączności w Berlinie z siedzibą w Wiedniu, Monachium i Kostrzynie. Produkcja została przeniesiona do Kostrzyna (Fort Sarbinowo) w wyniku nalotów na zakłady w Berlinie. W Kostrzynie uruchomiono produkcję sterowanych radiowo urządzeń pomiarowych i obserwacyjnych Blaupunkt Korfu pod kryptonimem „Udo-Werke GmbH”. Zakład kostrzyński pod kryptonimem „Udo-Werke-GmbH” został ewakuowany w dniu 13 stycznia na zachód do Hildesheim. Zakładem kierował inżynier Udo Werr.

14.02.1945 – Radzieckie samoloty bombowe i szturmowe wykonały zmasowany atak na cele militarne w twierdzy oraz miasto.

15.02.1945 – Stare Miasto bombardowane było z powietrza oraz przez artylerię – łącznie spadło około 6 000 różnego bomb i pocisków.

16.02.1945 – Trwały walki na podejściach do miasta w rejonie Warnik. Obrońcami dowodził major Werner von Falckenberg właściciel znajdującego się tu tartaku. Z rozkazu Reinefartha zostali rozstrzelani pierwsi niemieccy obrońcy – dezerterzy i maruderzy.

17.02.1945 – Dalsza wymiana ognia pomiędzy artylerią radziecką i niemiecką.

19.02.1945 – Rozpoczęto ewakuację cywilnej ludności miasta.

20.02.1945 – Dla podtrzymania morale obrońców twierdzy wręczone zostały Krzyże Żelazne I i II klasy oraz inne odznaczenia bojowe. Gazeta frontowa podkreślała sukcesy wojsk własnych, bez podawania strat własnych.

21.02.1945 – Pod ostrzałem wojsk armii radzieckiej ruszyły transporty z ewakuowaną ludnością cywilną na zachód.

22.02.1945 – Na odsiecz obrońcom twierdzy przybyła 25 Dywizja Pancerna z której zostały utworzone cztery grupy bojowe. Z marszu włączono je do systemu obronnego twierdzy nadając im kryptonimy nazwisk ich dowódców. Były to grupy: WALTER – z zadaniem obrony Nowego Miasta, WAGNER – z zadaniem obrony Wyspy Odrzańskiej, SCHULZ – z zadaniem obrony Krowiego Przedmieścia oraz grupa WETZEL – z zadaniem obrony Chyży.

24.02.1945 – Toczono zacięte walki na przyczółkach kostrzyńskich.

25.02.1945 – Zostali rozstrzelani kolejni niemieccy, dezerterzy- obrońcy miasta.

26.02.1945 – Radzieckie czołgi i piechota atakowały kompleks fabryk na Nowym Mieście. Były to: Norddeutsche Kartoffel - Mehl Fabrik AG (Północnoniemiecka Fabryka Mąki Ziemniaczanej AG – Oddział w Küstrin, Kurze Vorstadt (zakład usytuowany był w rejonie między linią kolejową na Berlin, ul. Niepodległości i ul. Szwedzką: Rütgers Werke AG (Zakład impregnacji podkładów kolejowych oraz drewna, którwgo obiekty zlokalizowane były na terenie dzisiejszego MOSiR-u i rozciągały się aż do brzegów Warty); Zellstoff-Fabrik Küstrin AG - Zellwolle und Zellulose AG (od 1939 r.). Wcześniej znajdowała się tu Deutsch-Amerikanische Petroleum Gesellschaft (DAPG) - Niemiecko-Amerykańska Spółka Naftowa (DAPG). Obecnie teren Arctic Paper Kostrzyn SA.

27.02.1945 – Kolejny ostrzał twierdzy, zwłaszcza stanowisk artylerii przeciwlotniczej oraz mostów na Warcie.

28.02.1945 - Pod silnym obstrzałem radzieckim prowadzone były dalsze prace fortyfikacyjne pod dowództwem pułkownika Franza Waltera.

Opracował Józef Piątkowski